کلمات Opioid , opiate از واژه opium عصاره خشخاش[1] اخذ شده است که حاوی تقریبا 20 نوع آکالوئید تریاک از جمله مورفین می باشد. راهنمای تشخیص و آماری اختلالات روانی (1994) واژه opioid را به عنوان در برگیرنده opiate هر گونه فراوده یا مشتقات تریاک همینطور opioid یک ماده مخدر مصنوعی که از نظر تاثیر opiate  اما از مشتقیات تریاک نیست به کار برده است (کاپلان، مادک  و گرپ 1994)

مواد افیونی شامل افیونهای طبیعی مثل مورفین افیونهای نیمه صناعی مثل هروئین و افیونهای مصنوعی دارای عمل شبیه به مورفین (مانند کدوئین، هیدرومورفون، متادون، اوکی کادون، هپیویوین و فنتانیل است ساراسون و ساراسون 1987 کاپلان، سادوک و گرپ 1994 ) در کشور ایران را بهترین ماده افیونی تریاک است مهریار و جزایری 1377).

عبارت اختلال مصرف مواد در راهنمای تشخیص و آماری اختلالات روانی (1994) یا اختلالات ناشی از داروهای رونگردان نظام بین المللی طبقه بندی بیماریهای روانی (1992) در اشاره به اختلالاتی مورد استفاده قرار می گیرند که از سوء مصرف الکل داروهای روانگردان و سایر مواد شیمیایی نظیر حلالهای قرار ناشی می شوند.

در سیستم های طبقه بندی راهنمای تشخیص و آماری اختلالات روانی و نظام بین المللی طبقه بندی بیماری های روانی طبقات مشابهی برای اختلالات مصرف مواد بکار برده اند اما آنها را بطور متفاوتی گروه بندی کرده اند. در هر دو طرح اختلالات زیر شناخته می شوند مسمومیت یا مستی[2] یا سوء مصرف[3] یا مصرف مضر[4] ،وابستگی[5] ، حالات ترک[6] اختلالات پسیکوتیک و سندرم های نسیانی (گیلدر و همکاران 1994).

هم راهنمای تشخیص و آماری اختلالات روانی و هم نظام بین المللی طبقه بندی بیماری های روانی تعریفهای برای مسمومیت (مستی) ارائه کرده اند. در هر دو سیستم مسمومیت یک سندرم گذرنده ناشی از مصرف اخیر یک ماده تلقی می شود که اختلال جسمی و ورانی بالینی قابل ملاحظه به وجود می آورد.

– اصطلاحات سوء مصرف و راهنمای تشخیص و آماری اختلالات روانی و مصرف مضر در نظام بین المللی طبقه بندی بیماریهای روانی به الگوی غیر انطباقی مصرف مواد اطلاق می شود که به سلامتی به مفهوم کلی آسیب می رسانند.

– اصطلاح وابستگی به پدیده های جسمی و روانشناختی خاص اطلاق می شود که در نتیجه مصرف مورد یک ماده پدید می آیند. ملاکهای تشخیص وابستگی در راهنمای تشخیص و آماری اختلالات روانی و نظام بین المللی طبقه بندی بیماریهای روانی مشابه و شامل میل شدید برای مصرف ماده بی توجهی فرایند نسبت به راههای دیگر کسب رضایت، پیدایش تحمل و حالت ترک فیزیکی می باشد.

– تحمل[7] حالتی است که در آن پس از تجویز مکرر دارد و تاثیر کمتری ایجاد می کند یا برای ایجاد همان تاثیر دوزهای فرایند ضرورت می یابد حالت ترک گروهی از علایم و نشانه های است که به هنگام کاهش مقدار یا قطع دارو ظاهر شده و برای مدتی محدود دوام می یابد. ماهیت حالت ترک بستگی به طبقه مواد مورد استفاده دارد و گلیدر و همکاران 1996)

ملاکهای دو سیستم طبقه بندی اختلالات مربوط، سوء مصرف مواد به ترتیب ذیل هستند:

– ملاکهای مصرف مضر در نظام بین المللی طبقه بندی بیماری روانی (1992)

– الگوی مصرف مواد روانگردان برای سلامتی مضر است آسیب ممکن است مربوط به سلامت جسمی یا روانی باشد

– ملاکهای وابستگی در نظام بین المللی طبقه بندی بیماری های روانی (1992)

(A) تشخیص وابستگی زمانی گذاشته می شود که سه تا (یا بیشتر) از علایم در طول یک سال قبل تجربه شده یا نشان داده می شود:

1- میل یا احساس اجبار قوی برای مصرف ماده

2- اشکال در کنترل مصرف مواد از نظر شروع به ختم یا سطح مصرف

3- حالت ترک فیزیولوژیک وقتی ماده مصرفی قطع شده یا کاهش یابد و با یکی از ویژگیهای زیر تظاهر کند

4- سندرم ترک مشخص آن ماد ه یا مصرف همان ماده (یا ماده مشابه) به منظور رفع یا اجتناب از علایم ترک

5- قرائن تحمل، نظیر لزوم افزایش ماده رونگردان برای کسب آثاری که در ابتدا با دوزهای
پائین تری بدست می آمد

6- بی توجهی پیشرونده نسبت به لذات و علائق دیگر به دلیل مصرف مواد روانگردان و وقت بیشتری که برای تهیه مصرف یا رفع آثار ماده ضروری است.

7- ادامه مصرف مواد علیرغم قرائن آشکار پیامدهای زیانبار جسمی یا روانی به نقل از نظام
بین المللی طبقه بندی بیماریهای روانی 1992)

ملاکهای تشخیص برای وابستگی به مواد در راهنمای تشخیص و آماری اختلالات روانی 1994)

الگوی غیر انطباقی مصرف یک ماده که به ناراحتی قابل ملاحظه از نظر بالینی منجر می شود و با سه تا یا بیشتر از علایم زیر که زمانی در طول 124 ماه روی می دهند تظاهر می کند:

1- تحمل که با هر یک از حالات زیر تعیین می شود:

(A) نیاز به مقادیر بسیار بالاتریک ماده برای رسیدن به مسمومیت دستی یا تاثیر دلخواه

(B) کاهش قابل ملاحظه تاثیر با ارائه مصرف همان مقدار ماده

2- ترک کار با هر یک از حالات زیر تعیین می شود:

(A) سندرم ترک مشخص برای ماده

(B) همان ماده یا ماده مشابه برای رفع یا جلوگیری از علایم ترک مصرف می شود

3- ماده غالبا به مقادیری بیشتر و دوره طولانی تر از آنچه مورد نظر است مصرف می شود.

4- میل دایم با تلاشهای ناموفق برای کاهش یا کنترل مصرف ماده موجود دارد.

5- وقت زیادی در فعالیتهای لازم برای بدست آوردن ماده، مصرف ماده یا رهایی از آثار ماده مصرف می شود

6- فعالیت مهم اجتماعی، شغلی و تفریحی به خاطر مصرف ماده کنار گذاشته می شود

7- ادامه مصرف علی رغم آگاهی به مسایل مستمر یا عود کننده جسمی یا روانشناختی که احتمالا از مصرف ماده ناشی شده یا در نتیجه آن تشدید می شود (به نقل از راهنمای تشخیص و آماری اختلالات روانی 1994)

ملاکهای تشخیص برای سوء مصرف مواد در راهنمای تشخیص و آماری اختلالات روانی (1994)

8- الگوی غیر انطباقی مصرف یک ماده که از نظر بالینی به ناراحتی قابل ملاحظه ای منجر می شود و با یک یا بیشتر از علایم زیر که زمانی در طول 12 ماه روی می دهند تظاهر می کند:

1) مصرف تکراری مواد که به ناتوانی در برآوردن متعهد مربوط به نقش در کار مدرسه یا خانه منجر می شود.

2) مصرف مکرر مواد موقعیتهایی که در آنها مصرف ماده از نظر فیزیکی خطرناک است.

3) مسایل قانونی تکراری مربوط به مواد

4) مصرف مداوم علیرغم مسایل اجتماعی پایین فردی ناشی یا تشدید شده تحت تاثیر ماده

B- هرگز ملاکهای وابستگی مواد را برای ماده مزبور نداشته است (به نقل از راهنمای تشخیص و آماری اختلالات روانی 1994)